Święty Mikołaj a Odyn wikingów i Bóg JHWH

Co ma wspólnego miły staruszek z wielkim brzuchem wciśnięty w czerwony kubraczek w czerwonej czapce z bogiem Wikingów Odynem? Więcej niż ze świętami Bożego Narodzenia. Zawiłe są ścieżki rozwoju religii, transferu wierzeń i adaptacji starożytnych mitologii. Tak zawiłe, że ciężko jest ustalić jakim sposobem obecny wizerunek Świętego Mikołaja, choć przefiltrowany przez starożytne wierzenia Wikingów, ma wiele wspólnego z biblijnym wyobrażeniem wywyższonego Mesjasza i Boga JHWH. 

Location shot of ‘The North Pole’

Jak wielu mitologicznych bogów, także Odyn swój dom umieścił na

“Walhalla” (1896) Max Brückner

świętej górze, daleko na północy. Kraina, w której znajdował się jego dom nazywa się Walhalla. Jest to także mitologiczna kraina szczęścia, do której trafiają wielcy wojownicy polegli w walce. Oczekują tam na ostatnią bitwę, która ma odbyć się przy końcu świata, w dniu zwanym Ragnarök – Dzień Zmierzchu Bogów. Walkę tę, toczącą się między siłami dobra i zła, odbędą u boku syna Odyna – Thora. Dziwnym zrządzeniem losu, dom Świętego Mikołaja także znajduje się na północy. Tylko czy ma to jakieś racjonalne uzasadnienie? Ani prototypiczny Mikołaj z Miry tam nie mieszkał, ani żadne rozsądne wytłumaczenie nie wyjaśnia dlaczego akurat na północy!

Miasto Boga naszego, Góra Syjon na krańcach północnych. Ps 48,1-2.

Nie przypadkowo za to Pismo Święte lokalizuje dom Boga JHWH na północy. Północ może być rozumiana dosłownie, jako kierunek geograficzny, ale często w metaforyczny sposób, mówi o czymś co jest “na górze”, tj. w niebie. Dom Boga JHWH znajduje się na północy, czyli na górze, w niebie. Z tego samego powodu dom Odyna jest na północy, bo jest on bogiem Wikingów i mieszka w niebie, i także dlatego Święty Mikołaj “zamieszkał” na północy, tj. w niebie, stając się bogiem. Kierunek północny ma także związek z porą dnia, północą, kiedy jest ciemno – wtedy właśnie Mikołaj kładzie prezenty pod choinką, przychodzi jak złodziej w nocy, kiedy wszyscy śpią i nikt się go nie spodziewa.

Odyn na ośmionogim Sleipnirze. The Classic Myths, Charles Mills Gayley
Odyn na ośmionogim Sleipnirze. The Classic Myths, Charles Mills Gayley

Odyn, w określonym czasie, podróżował do Walhalli na koniu o imieniu Sleipnir. Nie był to jednak zwyczajny koń, lecz wyjątkowy, ośmionogi. Skąd akurat osiem nóg? Do końca nie wiadomo – być może ma to związek z ośmioma kierunkami nieba. Znamy wiele starożytnych artefaktów przedstawiających Odyna na ośmionogim koniu, na niektórych Seipnir ma cztery nogi rozdzielone za kolanem. Ile reniferów ciągnie sanie Świętego Mikołaja? Osiem. Przypadek? Nie sądzę. Podobnie jak kolory, także liczby w wyobrażeniach mitologicznych nigdy nie są przypadkowe i albo coś oznaczają, albo do czegoś nawiązują.

Jahwe cwałujący na obłoku, IV w. p.n.e.
Jahwe cwałujący na obłoku, IV w. p.n.e.

Pismo Święte kilkukrotnie wspomina o rydwanach nieba. Dla przypomnienia, np. Eliasz został porwany do nieba przez ogniste rydwany i konnicę Pana (por. 2Krl 2,11). Psalmy mówią o Bogu JHWH, który podróżuje na obłokach w rydwanie (por. Ps 68,5). Ezechiel za pomocą obrazów trudnych do zrozumienia opisuje rydwan Boga JHWH  (por. Ez 1). Można jednak dostrzec w opisie Ezechiela, że rydwan Boga JHWH zaprzęgnięty jest do czterech aniołów, z których każdy ma dwie pary skrzydeł, ale jedną parę używa do lotu, a drugą się zakrywa. Co daje osiem skrzydeł używanych do lotu.  Ilość aniołów symbolizuje tutaj także cztery strony świata ziemskiego. Z IV w. p.n.e. pochodzi żydowskie wyobrażenie Boga JHWH poruszającego się na niebiańskim rydwanie. Motyw ten umieszczony został na monecie i wyraźnie znajduje się pod wpływem wizji Ezechiela. I tylko dlatego Święty Mikołaj podróżuje boskim środkiem transportu, niebiańskimi saniami.

W religiach naturalistycznych, które wzięły się z ubóstwienia przyrody odradzającej się cyklicznie, przechodzącej przez umieranie i ożywanie, centralne święta zawsze obchodzone są właśnie w ostatnim tygodniu grudnia. Odyn, w mitologii nordyckiej, podróżował swoim rydwanem przez niebo w okresie przesilenia zimowego[1. Crichton, Robin. Who is Santa Claus? The Truth Behind a Living Legend. Bath, The Bath Press, 1987, ss. 55-56]. Z kolei Syn Odyna, Thor, był bogiem związanym ze świętem Yule, które rozpoczynało się właśnie w dniu przesilenia zimowego – dzień stawał się coraz dłuższy, co symbolizowało powrót Thora[2. Myths of Northern Lands – H. A. Guerber, s. 118-119.]. Święta z tej okazji trwały 12 dni, do 1 stycznia, a najstarsze znane świadectwo celebrowania tego święta pochodzi z IV w. n.e.[3. Rudolf Simek, Dictionary of Northern Mythology, D.S. Brewer 2007, s. 379.] Nazwa Yule przetrwała do dziś w tekstach wielu popularnych chrześcijańskich kolęd w języku angielskim, np tekst kolędy “Deck the halls” w 31 sekundzie zawiera fragment “sing the ancient yule tide carol”. Nie trzeba chyba dodawać, kiedy chrześcijanie obchodzą Święta Bożego Narodzenia, ale może trzeba przypomnieć, że Jezus Chrystus nie narodził się w dniu przesilenia zimowego – data 25-26 grudnia wynika z daty pogańskich świąt takich jak Saturnalia i nordyckie Yule. Jezus narodził się na wiosnę.

I wziął księgę [uczynków] z prawej ręki tego, który siedział na tronie. Obj 5,7

Jeszcze inne zewnętrzne, nazwijmy to, insygnia, łączą Świętego Mikołaja z bogiem Wikingów. Odyn nosi długą białą brodę, w ręku trzyma laskę i często przedstawiany jest jako siedzący na tronie.  Nie inaczej Święty Mikołaj, może nie na tronie, ale w każdy szanującym się centrum handlowym Mikołaj siedzi na wielkim wywoższonym fotelu, a dzieci siadają mu na kolanach. Mikołaj często ma listę wszystkich dzieci, zna ich uczynki, wie czy były dobre czy złe i na tej podstawie daje im prezent lub rózgę (symbol kary). Święty Mikołaj często w ręku trzyma laskę, którą zapewne należy wiązać z laską biskupą Mikołaja z Miry. Pismo Święte w podobny sposób przedstawia postać nadchodzącego Mesjasza. Jezus przyjdzie z Księgą Życia, w której zapisane są imiona ludzi i będzie z niej wynikało kto dostanie nagrodę życia wiecznego. Mesjasz siedzący na tronie dzierży berło sprawiedliwości (por. Heb 1,8). Księga Życia, czy Księga Uczynków, to kosmiczne insygnium władzy, kto je posiada ten jest bogiem najwyższym. Pojawia się ona m.in. w starożytnym micie “Enuma Elisz”, w którym bóg Marduk obejmując władanie na tą ksiągą zyskuje tytuł najwyższego boga. Święty Mikołaj ze swoją księgą uczynków dzieci rości sobie prawo do wyrokowania nad ich losem, które posiada tylko najwyższy bóg. 

A przyodziany był w szatę zmoczoną we krwi, imię zaś jego brzmi: Słowo Boże. Obj 19,13 

Ja sam tłoczyłem do kadzi, bo spośród ludów żadnego nie było ze mną; a tłoczyłem ich w gniewie i deptałem ich w zapalczywości tak, że ich sok pryskał na moją szatę i całe moje odzienie zbryzgałem. Iz 63,3

Odyn nie miał jakiegoś jednego specjalnego ubioru, jednak często, szczególnie młodsze jego wyobrażenia portretują go w czerwonym płaszczu. Za to Święty Mikołaj, wiadomo, lubi czerwony. Dlaczego akurat czerwony? Podobno wzięło się to z reklamy Coca Coli[4. The True History of the Modern Day Santa Claus] i jest to zadowalające wyjaśnienie. Jednak podejrzenia wzbudza fakt, że Mesjasz Pisma Świętego ma również nadejść w czerwonych szatach (por. Obj 19,11-13 i Iz 63,1-3). Kolory nigdy nie są przypadkowe i zawsze coś symbolizują, w przypadku Mesjasza symbolizują krew, tych, których Bóg ukarał. Co mają symbolizować w postaci Świętego Mikołaja czy Odyna?

Hej, hej! Uchodźcie z ziemi północnej! – mówi Jahwe. Za 6,10 (BP)

And last but not least, wszyscy znamy gardłowe zawołanie Świętego Mikołaja, po którym każdy, nawet na ślepo go rozpozna: “Hoł hoł hoł!” Czy zdziwilibyśmy się, gdyby Mesjasz powrócił z takim właśnie okrzykiem? Wiele ciekawych rzeczy można odkryć studiując Pismo Święte w wydaniach interlinearnych. Polskie przekłady tego akurat nie oddają, ale niektóre angielskie już tak (KJV, RSV), tekst hebrajski Księgi Zachariasza 2,20 podaje zawołanie Boga:  הֹוי הֹוי (hoj hoj!). Kolejny przypadek? Strasznie ich dużo w obrębie tych trzech postaci.

Przytoczone podobieństwa, a przecież nie są to wszystkie, pozwalają postawić tezę, że Święty Mikołaj jest uzurpatorem przymiotów boskich, które Pismo Święte przypisuje jedynie Bogu JHWH i Mesjaszowi. Postać Odyna stała się także ich nośnikiem i w wyraźny sposób odbiła się na wyobrażeniach Świętego Mikołaja. Odynowi możemy darować, bo z nim nie wiążemy Świąt Bożego Narodzenia, ale Świętemu Mikołajowi ja bym nie przepuścił. Bóg może być tylko jeden!

Ten tekst powstał w dużej mierze jako wynik osobistych dociekań, ale także przez inspirację artykułem, w którym autor przeprowadza szczegółową analizę postaci Świętego Mikołaja i wspomina wiele więcej niepokojących jego cech: The Great Impostor, Dr Terry Watkins